Nöbetçi Eczaneler
Bugünkü devleti bilgisayara taşımak yeterli mi? Yoksa Türkiye’nin devlet, vergi, üretim ve veri sistemini baştan mı tasarlamamız gerekiyor? Bilgisayar mühendisi Yılmaz Sönmez, “TDİS – IŞIK AI” adını verdiği yeni nesil devlet işletim sistemi fikrini anlatıyor.
Ben bilgisayar mühendisiyim.
Bu nedenle devlete baktığımda yalnız bakanlıkları, vergi dairelerini veya bilgisayar ekranlarını görmüyorum.
Ben bir sistem görüyorum.
Ve bir bilgisayar mühendisi olarak kendime şu soruyu soruyorum:
Türkiye gerçekten tek bir sistem olarak mı çalışıyor?
Düşünebiliyor musunuz?
Vatandaşın bir numarası var.
Şirketin başka numarası var.
Evin, arsanın, aracın, diplomanın, hayvanın, ürünün başka başka kayıtları var.
Vergi başka sistemde.
Ticaret başka sistemde.
Gümrük başka sistemde.
Üretim başka yerde.
Nakliye başka yerde.
Sonra bütün bu sistemleri birbirleriyle konuşturmaya çalışıyoruz.
Ben ise başka bir şey öneriyorum:
Geleceğin devletini eski kayıtların birbirine bağlandığı bir yamalı bohça olarak değil, baştan tasarlanmış tek bir işletim sistemi olarak kuralım.
Bunun adını:
TDİS – Türkiye Devlet İşletim Sistemi
koyuyorum.
Yapay zekâ katmanının adı ise:
IŞIK AI.
TDİS devletin işletim sistemi olacak.
IŞIK AI ise bu sistemin veriyi okuyacak, riskleri görecek ve yöneticiyi uyaracak akıllı analiz motoru.
BİR VARLIK, BİR ANA KİMLİK
En basitinden başlayalım.
Bir ev düşünün.
O ev boyandı.
Mobilya yapıldı.
Kombisi değişti.
Enerji sistemi yenilendi.
Neden bütün bu işlemler o evin tek ekonomik dosyasında görünmesin?
Bir araba düşünün.
Motoru değişti.
Lastikleri değişti.
Bakımı yapıldı.
Neden bunlar aracın tek ekonomik geçmişinde bulunmasın?
Bir tarla düşünün.
Hangi tohum ekildi?
Ne kadar gübre kullanıldı?
Ne kadar su tüketildi?
Hangi ilaç kullanıldı?
Sonunda kaç ton ürün çıktı?
Bütün bunları neden aynı tarlanın ekonomik kimliği altında göremeyelim?
Benim önerdiğim sistemin temel mantığı:
Bir varlık, bir ana kimlik, bir dijital geçmiş.
İnsan da, şirket de, taşınmaz da, araç da, hayvan da devletin yeni veri mimarisinde tek ana kimlikle tanımlanmalı.
Bu numaraya “Ulusal Vergi Kimlik Numarası” diyebiliriz.
Bu, bir kedinin veya evin vergi mükellefi olması anlamına gelmez.
Sadece sistem içerisinde o varlığın tek adresinin bulunması anlamına gelir.
“DOMATES” DEMEK ARTIK YETMEZ
Bir diğer mesele ürünler.
Dünya ticaretinde GTİP kullanılıyor.
Bunu değiştirmiyoruz.
Ama Türkiye’nin kendi içerisinde çok daha ayrıntılı bir veri diline ihtiyacı olduğunu düşünüyorum.
Bunun için:
UÜDK (Ulusal Ürün Detay Kodu)
sistemini öneriyorum.
Çünkü yapay zekâya sadece:
“Türkiye’de domates üretildi”
derseniz çok az şey söylemiş olursunuz.
Hangi domates?
Ayaş domatesi mi?
Çanakkale domatesi mi?
Cherry mi?
Salçalık mı?
Hangi tohumdan?
Hangi bölgede?
Hangi üretim yöntemiyle?
İşte UÜDK (Ulusal Ürün Detay Kodu) bunu sağlayacak.
Dünya ürünün ailesini bilsin; Türkiye ürünün kendisini bilsin.
ŞİRKET KURMAK HER İŞİ YAPMA YETKİSİ OLMAMALI
Bir başka değişiklik de şirket sisteminde olmalı.
Bir şirketin unvanına onlarca faaliyet yazıp sonra ne yaptığını tahmin etmeye çalışmak yerine, gerçek faaliyeti lisanslanmalı.
Üreticiysen üretim lisansın olacak.
Tacirsen ticaret lisansın olacak.
Nakliyeciysen lojistik lisansın olacak.
Mühendissen mühendislik hizmet lisansın olacak.
Fikir, yazılım veya eser üretiyorsan bunun faaliyet alanı tanımlanacak.
Devlet:
“Bu şirket acaba ne yapıyor?”
diye düşünmeyecek.
Sistem zaten bilecek.
HER TABLET BİR DİJİTAL FATURAMATİK OLABİLİR
Çiftçi tarlada.
Nakliyeci kamyonda.
Tacir dükkânda.
Mühendis evinde.
Neden herkes sırf bir işlem yapmak için ayrı ayrı kağıt, program ve bürokrasi kullanmak zorunda?
Telefon, tablet veya bilgisayar resmi ekonomik işlem terminaline dönüşebilir.
Ben buna dijital faturamatik diyorum.
Mal satıldıysa sistem bilir.
Mal taşındıysa sistem bilir.
Depoya girdiyse sistem bilir.
Fatura oluştuysa sistem bilir.
Vergi doğduysa sistem bilir.
Devlet ay sonunda:
“Bu ay ne yaptın?”
diye tekrar sormaz.
Çünkü ekonomik olay gerçekleştiği anda zaten kayıt oluşmuştur.
FABRİKADAN ÇIKAN MAL KAYBOLMAMALI
Bir mal A fabrikasından B fabrikasına gidiyor.
Bugün kâğıtların arasında birçok kontrol yapıyoruz.
Gelecekte ise üç taraf aynı işlemi doğrulayabilir:
Üretici:
“Depomdan çıktı.”
Nakliyeci:
“Teslim aldım.”
Alıcı:
“Depoma girdi.”
Bu üç kayıt eşleşmeden işlem tamamlanmaz.
Böylece olmayan malın faturası, hayali stok ve kaybolan ürün hareketleri çok daha kolay fark edilebilir.
YAPAY ZEKÂ NE YAPACAK?
İşte IŞIK AI burada devreye giriyor.
Ama IŞIK AI kimseye ceza kesmeyecek.
Hakim olmayacak.
Vergi müfettişinin yerine geçmeyecek.
Yalnızca milyonlarca işlemin arasından insana:
“Buraya bak.”
diyecek.
Mesela:
“Bu fabrikanın kapasitesi günde 1.000 adet ama sistemde 10.000 adet üretim görünüyor.”
Veya:
“Bu tarlanın normal kapasitesinin çok üzerinde ürün çıkmış.”
Veya:
“Bu ürünün stokları hızla azalıyor, üç hafta sonra fiyat baskısı oluşabilir.”
İşte benim anlayışıma göre yapay zekânın devletteki görevi budur.
Karar vermek değil, insanın göremediğini görünür hale getirmek.
MUHASEBE DE DEĞİŞECEK
Bugün işlem yapılır.
Belgesi muhasebeciye gider.
Muhasebeci sisteme girer.
Beyanname hazırlanır.
Devlet daha sonra görür.
Ben bunun tersini öneriyorum.
İşlem olduğunda muhasebe kaydının büyük bölümü zaten oluşsun.
Muhasebeci veri giriş elemanı olmaktan çıkıp denetleyen, doğrulayan ve danışmanlık yapan uzmana dönüşsün.
Vergi de aylar sonra tahmin edilen değil, işlem doğduğu anda hesaplanabilen bir yapıya dönüşsün.
Tahsilat tarihi yine kanunla belirlenebilir.
Ama devlet ekonomik olayı gecikmeli olarak öğrenmemeli.
BUNU BİRKAÇ YAZILIMCIYI ÇAĞIRARAK YAPABİLİR MİYİZ?
Hayır.
TDİS’in en önemli noktası da burada.
Bu bir yazılım projesi değildir.
Bu bir sistem mimarisi projesidir.
Yazılımı binlerce mühendis yazabilir.
Ekonomistler ekonomik modellerini kurabilir.
Hukukçular kanunlarını hazırlayabilir.
Maliyeciler vergi hesaplarını yapabilir.
Sanayiciler üretim bilgisini verir.
Tarım uzmanları tarımsal sistemi tarif eder.
Ama bütün bunların hangi sırayla, hangi veri diliyle ve hangi mimari altında çalışacağını tasarlamak başka bir iştir.
Bir binayı yüzlerce usta yapabilir.
Ama önce binanın bütününü gören bir mimar gerekir.
TDİS’te kendi rolümü bu nedenle:
Kurucu Sistem Mimarı
olarak tanımlıyorum.
TDİS’in fikrî zinciri parçalandığında ortaya TDİS çıkmaz.
Başka bir yazılım çıkar.
Çünkü Ulusal Vergi Kimlik Sistemi üretim lisansına bağlıdır.
Üretim lisansı UÜDK (Ulusal Ürün Detay Kodu) sistemine bağlıdır.
UÜDK stok sistemine bağlıdır.
Stok lojistiğe bağlıdır.
Lojistik faturaya bağlıdır.
Fatura vergi otomasyonuna bağlıdır.
Vergi sistemi veri ambarına bağlıdır.
Veri ambarı IŞIK AI’ya bağlıdır.
IŞIK AI yeniden üretim ve devlet karar sistemine geri besleme verir.
İşte benim anlatmaya çalıştığım sistem budur.
BUGÜNÜ DİJİTALLEŞTİRMEK DEĞİL, GELECEĞİ TASARLAMAK
Ben bugünkü devlet sistemlerinin kötü olduğunu söylemiyorum.
Onlar kendi zamanlarının ihtiyacına göre kuruldu.
Ama geleceğin dünyası yapay zekâ, gerçek zamanlı veri, otomasyon ve dijital kimlik üzerine kurulacak.
O halde neden geleceğin devletini geçmişin veri yapısıyla çalıştırmaya devam edelim?
Ben Türkiye’ye yeni bir internet sitesi önermiyorum.
Yeni bir vergi programı da önermiyorum.
Ben:
Türkiye’nin yeni işletim sistemini tartışmaya açıyorum.
Bir insan, bir ana kimlik.
Bir varlık, bir ana kimlik.
Bir ürün, GTİP ve UÜDK (Ulusal Ürün Detay Kodu) ile ayrıntılı tanım.
Bir ekonomik olay, tek doğrulanmış kayıt.
Bir üretici, tanımlı faaliyet lisansı.
Bir ürün hareketi, kesintisiz dijital iz.
Bir devlet, ortak veri dili.
Ve bütün bu yapının üzerinde:
IŞIK AI.
Ben bugünün devletini bilgisayara aktarmayı önermiyorum.
Ben geleceğin Türkiye’sinin işletim sistemini tasarlamayı öneriyorum.
TDİS / IŞIK AI
Kurucu Sistem Mimarisi: Yılmaz Sönmez
Türkiye’nin verisi TDİS’te birleşir, IŞIK AI ile anlam kazanır.
YORUMLAR