Staj ve çıraklık sigortası kapsamında genç yaşta çalışma hayatıyla tanışan vatandaşlar, yıllar sonra sigorta başlangıçlarının emeklilik hesabında dikkate alınmadığını öğreniyor. EYT düzenlemesinin ardından daha görünür hâle gelen bu sorun, sigorta başlangıcının tanınması, borçlanma hakkı ve yeni bir yasal düzenleme talepleriyle yeniden gündemde. Peki mağduriyetin kaynağı nedir, kimleri etkiliyor ve nasıl çözülebilir?
Genç yaşta bir meslek öğrenmek için iş yerlerine giden, sigorta kartı verilen ve üretim süreçlerinde yer alan insanlar bugün emeklilik hesabında aynı soruyla karşılaşıyor:
“Sigortam vardı; peki neden emeklilik başlangıcım sayılmıyor?”
Staj ve çıraklık sigortası mağduriyetinin temelinde, çalışma hayatına ilk adım atılan tarihle emekliliğe esas kabul edilen sigortalılık başlangıcı arasındaki hukuki ayrım bulunuyor.
Bizim talebimiz, bu ayrımın yol açtığı hak kayıplarının değerlendirilmesi ve kalıcı bir çözümün hayata geçirilmesidir.
Bu sorunu, yıllardır sürdürdüğümüz mücadelenin içinden 11 soruda anlatmak istiyorum.
1. Staj ve çıraklık sigortası mağduriyeti nedir?
Staj ve çıraklık sigortası mağduriyeti, genç yaşta meslek sahibi olmak, üretime katkıda bulunmak ve iş hayatına hazırlanmak için iş yerlerinde fiilen çalışan, henüz 18 yaşını bile doldurmayan çıraklık okulu ve meslek lisesi öğrencilerinin yaşadığı hak kaybının adıdır.
Staj ve çıraklıklarını yapan gençlerin çalıştıkları dönemlerde sigorta girişleri yapıldı, kendilerine SSK tarafından düzenlenmiş olan birer sigorta kartı verildi.
Yetkililer bu kartları stajyer ve çıraklara teslim ederken “Hayırlı olsun, sigortanız başladı, yaşıtlarınıza göre emekli olacaksınız, çok şanslısınız” denildi.
Ancak stajyer ve çıraklar yıllar sonra kendilerine verilen sigorta kartı üzerinde ve e-Devlet sisteminde yer alan sigorta başlangıç tarihlerinin emekliliğe esas sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmediğini öğrendiler.
Dolayısıyla kendilerinden sonra işe başlayan yaşıtları emekli olurken büyük bir adaletsizlikle karşı karşıya kaldılar.
Asıl itirazımız da bu adaletsizliğedir.
Devletin bilgisi dâhilinde gerçekleşen, sigorta numarası verilen ve kayıt altına alınan bir çalışma döneminin emeklilik söz konusu olduğunda yok sayılmasını kabul etmiyoruz.
Bizler kimseden ayrıcalık ya da karşılıksız bir hak talep etmiyoruz.
İstediğimiz, genç yaşta başlayan emeğimizin ve sigorta kaydımızın emeklilik sisteminde de adil bir karşılık bulmasıdır.
2. Sigorta sicil numarası ve adına yatırılan primler neden emeklilik başlangıcı sayılmıyor?
Bugünkü mevzuatta staj ve çıraklık sigortası, uzun vadeli sigorta kollarından farklı değerlendiriliyor.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 5. maddesinde stajyer ve çırakların tabi olduğu sigorta kolları düzenleniyor. Bu kapsamda belirli kısa vadeli sigorta primlerinin ödenmesi, emeklilik için gerekli malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olunan ilk tarihin aynı olması anlamına gelmiyor.
Ancak burada göz ardı edilmemesi gereken gerçek, genç yaşta çalışma hayatına adım atan, sigorta kaydı oluşturulan ve fiilen emek veren insanların bu başlangıçlarının emeklilik hesabında dikkate alınmamasıdır.
Kaldı ki stajyer ve çırakların ilk sigorta kayıtları yapıldığında yetkililer tarafından kendilerine yapılan beyanlar da bu başlangıçların kendileri için avantajlı bir durum olduğu yönündedir.
Bizim talebimiz, bu uygulamanın yeniden değerlendirilmesi, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu ve ilgili sosyal güvenlik mevzuatında gerekli değişikliklerin yapılması ve yıllardır devam eden hak kayıplarının giderilmesidir.
Çünkü bizim açımızdan mesele yalnızca bir sicil numarasına sahip olmak değildir.
Mesele, o numaranın arkasındaki emeğin emeklilikte de karşılığını bulmasıdır.
3. Bu mağduriyetten etkilenen kaç kişi var? EYT düzenlemesi sonrasında mağduriyet nasıl derinleşti?
EYT düzenlemesiyle birlikte emeklilikte yaş şartı konusunda önemli bir değişikliğe gidildi.
Ancak staj ve çıraklık sigortası başlangıçları emekliliğe esas uzun vadeli sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmediği için, bu dönemde çalışma hayatına adım atan vatandaşlarımız söz konusu düzenlemenin dışında kaldı.
EYT ile bazı vatandaşlarımız emeklilik hakkına kavuşurken, staj ve çıraklık döneminde sigorta kaydı oluşturulmuş olanlar aynı haktan yararlanamadı.
Böylece sigorta başlangıç tarihinin nasıl değerlendirildiği belirleyici bir ayrım hâline geldi.
Staj ve çıraklık sigortası mağduriyeti yaşayan vatandaşların sayısının kesin biçimde ortaya konulması da önem taşıyor. Çünkü hazırlanacak herhangi bir düzenlemenin kapsamının ve mali sonuçlarının doğru hesaplanabilmesi için güvenilir SGK verilerine ihtiyaç var.
Bizim beklentimiz, devletimizin bu konuda kapsamlı bir çalışma yapması ve mağdur sayısını kamuoyuyla açık biçimde paylaşmasıdır.
Burada önemli olan yalnızca kaç kişinin etkilendiği değil, her bir kişinin çalışma hayatına ilişkin beklentisinin nasıl karşılanacağıdır.
4. Staj ve çıraklık başlangıçları emekliliğe esas kabul edilirse kimler EYT kapsamına girebilir?
Sosyal güvenlik uzmanlarından edindiğimiz bilgilere göre Türkiye’de yaklaşık 333 bin staj ve çıraklık sigortası mağduru bulunduğu ifade ediliyor. Bu sayının güncel ve resmî SGK verileriyle netleştirilmesini istiyoruz.
Ayrıca mağdurların büyük bölümünün 7.000–8.000 gün civarında prim ödemesi bulunduğuna ilişkin bilgiler bize ulaşıyor. Bunun da kapsamlı SGK verileriyle ortaya konulması gerekiyor.
EYT kapsamında, ilk sigortalılık tarihine ve tabi olunan koşullara göre 5.900 prim günüyle emekli olabilen kişilerin bulunduğunu göz önüne alacak olursak büyük bir adaletsizlikle karşı karşıya kaldığımızı bir kez daha görebiliriz.
Ancak herkes için aynı prim gün sayısının geçerli olmadığını da unutmamak gerekir. Emeklilik koşulları kişinin sigorta başlangıcına ve tabi olduğu mevzuata göre değişebiliyor.
Bizim beklentimiz; staj ve çıraklık sigortası başlangıçlarının emekliliğe esas sigortalılık başlangıç tarihi olarak kabul edilmesi ve bu tarihlere göre yaş ve prim koşullarını sağlayan vatandaşlarımızın da emeklilik hakkından yararlanmasıdır.
Talebimiz, herkesin koşulsuz emekli edilmesi değil, başlangıç tarihimiz dikkate alınarak haklarımızın yeniden değerlendirilmesidir.

5. Talebiniz nedir? Doğrudan sigorta başlangıcı mı, yoksa borçlanma gibi alternatif modeller de kabul edilebilir mi?
Bizim öncelikli talebimiz, staj ve çıraklık başlangıç tarihlerimizin emekliliğe esas sigortalılık başlangıcı olarak karşılık bulmasıdır.
Elbette çözümün tek bir yöntemle sınırlı olması gerektiğini düşünmüyoruz.
Sigorta başlangıcının doğrudan kabul edilmesi, staj ve çıraklık süreleri için borçlanma hakkı tanınması ya da farklı bir hukuki düzenleme yapılması gibi seçenekler değerlendirilebilir.
Bizim için asıl önemli olan, hangi yöntem uygulanırsa uygulansın, yıllardır devam eden mağduriyetin somut ve kalıcı biçimde ortadan kaldırılmasıdır.
Biz çözümün değil, çözümsüzlüğün karşısındayız.
Devletimizin hukuken ve teknik açıdan uygulanabilir gördüğü her modeli değerlendirmeye, ilgili kurumlarla görüşmeye ve ortak bir çözüm zemini oluşturmaya hazırız.
Beklentimiz, taleplerimizin daha fazla ertelenmesi değil, hak kayıplarını giderecek adil bir düzenlemenin hayata geçirilmesidir.
Bu nedenle önerilecek modelin yalnızca adı değil, vatandaşlarımızın emeklilik koşullarına nasıl etki edeceği de açıkça ortaya konulmalıdır.
6. Bugüne kadar Bakanlık, siyasi partiler ve TBMM nezdinde hangi adımlar atıldı? Somut bir destek veya söz verildi mi?
Bu konuda bugüne kadar çeşitli açıklamalar yapıldı, görüşmeler gerçekleştirildi ve siyasi temaslarda bulunuldu.
Dernek olarak takip ettiğimiz süreçte, TBMM’ye sunulan 60’ın üzerinde kanun teklifi ve siyasi girişimle muhalefet partilerinden ve farklı siyasi temsilcilerden destek gördüğümüzü ifade ediyoruz.
Bu destekleri önemsiyoruz.
Ancak artık beklentimiz, konunun yalnızca gündeme taşınması veya destek açıklamalarıyla sınırlı kalmamasıdır.
Biz, TBMM’de tüm siyasi partilerin ortak iradesiyle hareket edilmesini ve mağduriyetimizi ortadan kaldıracak yasal düzenlemenin hayata geçirilmesini istiyoruz.
Verilen kanun tekliflerinin somut bir sonuca dönüşmesini, bu meselenin siyasi görüş ayrılıklarının üzerinde tutularak çözüme kavuşturulmasını bekliyoruz.
1986 yılından bu yana yürürlükte olan 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında şekillenen staj ve çıraklık sigortası uygulaması, bugün yüz binlerce vatandaşımızın emeklilik beklentisini etkileyen bir mağduriyete dönüşmüştür.
Aradan geçen onca yıla rağmen bu sorunun hâlâ çözülememiş olması, beklentilerimizi daha da artırmaktadır.
Eski Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanımız Sayın Vedat Bilgin ile de görüşmeler gerçekleştirdik, hazırladığımız sunum ve çözüm dosyalarını kendisine ilettik.
EYT düzenlemesi gündeme geldiğinde, staj ve çıraklık sigortası mağduriyetinin de çözüme kavuşacağı yönünde beklenti içerisindeydik.
Ancak düzenleme hayata geçirilirken bizler yine kapsam dışında kaldık.
Şunun özellikle bilinmesini isteriz:
Biz hiçbir siyasi partinin arka bahçesi değiliz.
Mücadelemiz herhangi bir siyasi oluşumun değil, hak arayan insanların mücadelesidir.
Çözüm için adım atan her siyasi partiyle, milletvekiliyle ve kurumla görüşmeye, taleplerimizi anlatmaya hazırız.
Bizim siyasi bir tarafımız yok; bizim tarafımız emeğin, hakkın ve mağduriyet yaşayan yüz binlerce insanın tarafıdır.
Beklentimiz söz değil, sonuç; açıklama değil, yasal düzenlemedir.
7. Çözüm için mevcut kanunda hangi değişiklik yapılmalı? Asgari beklentiniz nedir?
Temel mesele, staj ve çıraklık dönemindeki sigorta başlangıcının emekliliğe esas sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmesiyle çözüme kavuşacaktır.
Bunun için 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu ile sosyal güvenlik mevzuatının birlikte değerlendirilmesi, özellikle emeklilik hesabında hangi tarihin esas alınacağına ilişkin hükümlerin açık biçimde düzenlenmesi gerekiyor.
Unutulmamalıdır ki bu insanlar çalışma hayatına çocuk yaşta adım attı.
İş yerlerinde bulundu, meslek öğrendi, üretime katkı sağladı ve sigorta kayıtları oluşturuldu.
Aradan yıllar geçmesine rağmen bu başlangıçların dikkate alınmaması, bugün hâlâ çözüm bekleyen bir hak kaybıdır.
Biz artık geçmişteki emeğimizin bugünkü emeklilik haklarımızda da karşılığını bulmasını istiyoruz.
Çözüm için önerilecek farklı hukuki modelleri değerlendirmeye açığız.
Ancak hangi yöntem tercih edilirse edilsin, ölçümüz bellidir:
Yapılacak düzenleme, staj ve çıraklık sigortası mağduriyetini kâğıt üzerinde değil, vatandaşlarımızın hayatında gerçekten sona erdirmelidir.
8. Düzenlemenin kamu maliyesine getireceği yük hakkındaki eleştirilere cevabınız nedir?
Devletimizin ekonomik dengelerini ve sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliğini elbette önemsiyoruz.
Ancak sosyal güvenlik politikaları yalnızca bütçe giderleri üzerinden değerlendirilmemelidir.
Milyonlarca insanın geçmişteki emeği, bugünkü yaşam koşulları ve geleceğe dair beklentileri de bu değerlendirmelerin bir parçası olmalıdır.
Biz, kamu maliyesini zorlayacak gerçekçi olmayan bir düzenleme peşinde değiliz.
Talebimiz; devletin mali imkânlarıyla bağdaşan, hukuki açıdan uygulanabilir ve staj ve çıraklık döneminden kaynaklanan hak kayıplarını giderecek adil bir çözümün geliştirilmesidir.
SGK mevzuatında askerlik, doğum ve diğer belirli hizmet süreleri için borçlanma imkânları tanınmışken, staj ve çıraklık dönemlerine yönelik herkes için geçerli genel bir borçlanma modelinin bulunmaması yeniden değerlendirilmesi gereken bir konudur.
Madem sosyal güvenlik sistemimizde farklı dönemler için borçlanma yoluyla hak kazanma imkânı bulunuyor, staj ve çıraklık dönemleri için de neden uygulanabilir bir model geliştirilmesin?
Biz kapalı kapılar ardında çözümsüzlük üretilmesini değil, ilgili kurumların bir araya gelerek alternatifleri değerlendirmesini istiyoruz.
Böyle bir çalışmada kapsam, hak kazanma koşulları, prim tutarları ve kamu maliyesine olası etkiler açıkça hesaplanabilir.
Çünkü yıllardır bekleyen bu mağduriyetin çözümü, maliyet hesabının ötesinde bir sosyal adalet meselesidir.
Beklentimiz ayrıcalık değil; emeğin karşılığını bulduğu, hakkaniyetin esas alındığı ve kimsenin geçmişteki çalışma yılları nedeniyle mağdur edilmediği bir düzenlemedir.
9. “Staj eğitimdir, çalışma değildir” görüşüne cevabınız nedir?
Stajın mesleki eğitim sürecinin bir parçası olduğunu biliyor ve kabul ediyoruz.
Ancak bu süreçte gençlerimiz yalnızca eğitim almadı; iş yerlerine gitti, uygulamalı eğitim gördü, üretim ortamında bulundu ve çalışma hayatının bir parçası oldu.
Bizim itirazımız, bu dönemin eğitim kapsamında değerlendirilmesine değil, eğitim gerekçesiyle sigorta başlangıçlarımızın emeklilik hesabında hiçbir karşılık bulmamasınadır.
Bir insanın meslek öğrenirken iş hayatına adım atmış olması, yıllar sonra emeklilik hakkı söz konusu olduğunda o dönemin tamamen yok sayılmasını gerektirmemelidir.
Mesleki eğitim, sosyal güvenlik hakkının karşısında bir gerekçe olarak kullanılmamalıdır.
Eğitim hakkı ile sosyal güvenlik hakkı birbirini dışlayan değil, birlikte korunması gereken haklardır.
Bizim beklentimiz, geçmişteki eğitim ve çalışma süreçlerinin gerçekliği dikkate alınarak, staj ve çıraklık sigortası başlangıçlarından kaynaklanan hak kayıplarının giderilmesidir.
10. Bu sorunun çözülmemesini teknik ve mali bir mesele olarak mı, yoksa siyasi tercih olarak mı görüyorsunuz?
Staj ve çıraklık mağduriyetini yalnızca siyasi bir konu olarak değerlendirmiyoruz.
Hukuki düzenlemelerden sosyal güvenliğe, mali etkilerden uygulama esaslarına kadar pek çok yönü bulunan bir mesele olduğunun bilincindeyiz.
Bu nedenle çözümün bütün boyutlarıyla ele alınması gerektiğini düşünüyoruz.
Ancak yıllardır devam eden, yüz binlerce insanın emeklilik hakkını ve geleceğe ilişkin planlarını etkileyen bir sorunun çözümü için siyasi iradenin de inisiyatif alması kaçınılmazdır.
Bugün karşımızdaki mesele, yalnızca mevzuattaki bir düzenlemenin eksikliği değildir.
Genç yaşta çalışma hayatına adım atan, sigorta kaydı oluşturulan ve aradan geçen yıllara rağmen bu başlangıçları emeklilikte kabul görmeyen insanların beklentisidir.
Artık bu konuya yalnızca teknik bir mevzuat başlığı olarak değil, çözüm bekleyen toplumsal bir hak meselesi olarak yaklaşılmalıdır.
İlgili kurumlar, hukukçular ve siyasi temsilciler bir araya gelmeli; tartışmalar somut adımlara, beklentiler ise kalıcı bir yasal düzenlemeye dönüşmelidir.
Staj ve çıraklık sigortası mağduriyetinin çözümü için teknik hazırlık ile siyasi iradenin birlikte hareket etmesi gerektiğine inanıyoruz.
11. Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan’dan doğrudan beklentiniz nedir?
Staj ve çıraklık mağduriyetinin çözüme kavuşması konusunda Sayın Cumhurbaşkanımızdan da beklentimiz bulunmaktadır.
Çünkü bu mesele, yalnızca emeklilik hesabına ilişkin teknik bir düzenleme değil; geçmişte çalışma hayatına adım atmış, sigorta kaydı oluşturulmuş ve bugün haklarının tanınmasını bekleyen yüz binlerce insanın ortak meselesidir.
Sayın Cumhurbaşkanımızın, mağdur vatandaşlarımızın taleplerini yeniden değerlendirmesini, seslerine kulak vermesini ve çözümün önünü açacak gerekli iradenin ortaya konulmasını bekliyoruz.
Biz bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da diyalogdan, uzlaşıdan ve ortak akıldan yana olacağız.
Amacımız kimseyle karşı karşıya gelmek değil, yıllardır çözülemeyen bu sorunu ilgili tüm kurum ve makamlarla görüşerek çözüme ulaştırmaktır.
Federasyon ve dernekler olarak çözüm konusunda hiçbir siyasi görüşü veya oluşumu dışlamıyoruz.
Çözüm konusunda sorumluluk üstlenen, katkı sunan ve somut adım atan herkesle görüşmeye hazırız.
Çünkü bizim için önemli olan kimin çözüm ürettiği değil, çözümün hayata geçirilmesidir.
Bizim beklentimiz makamların değil, mağduriyetlerin sona ermesidir.
Mücadelemiz bir siyasi hesap değil, yıllardır teslim edilmeyi bekleyen bir hakkın mücadelesidir.
Suzan DUMANLI
Ankara Staj ve Çıraklık Sigortası Mağdurları Derneği Başkanı

YORUMLAR