Yapay Zekâ Çağında “Unutma”nın Değeri

“Zaman her şeyin ilacı” derler; insan için bu dünyayı yaşanılır kılan en büyük lütfun “unutma dürtüsü” olduğuna inanılır. Ne yaşarsak yaşayalım, “bu da geçer, mutlaka unutursun” tesellisiyle sararız yaralarımızı. Bilimsel bir dayanağı olmasa da, halk etimolojisinde çok derin bir inanış vardır: “Unutmak” kelimesinin “un” kökünden geldiği söylenir. Yani bir şeyi öyle tek seferde, bütün olarak zihninizden söküp atamazsınız; o şey yavaş yavaş “un ufak” edilir. Öğütülür. Yaşanılan acı, söylenen söz, çekilen o ağır yük aslında hiçbir yere gitmez; zihnin bir köşesinde bütün ağırlığıyla durur ama artık formu değişmiştir. Un ufak olmuştur. İnsan, un ufak olan o geçmişi zamanla kendi elleriyle yoğurur, hamur eder ve ona yeni bir şekil verir. Bazen affetmek için, bazen yeniden başlamak, bazen de sırf hayatta kalabilmek, tekrar yaşamak için o geçmiş hatıraları yeniden şekillendiririz.

Peki ama akıllı dijital yaşam bize bu hakkı, geçmişimizi “un ufak etme” hürriyetini artık tanıyor mu? İşte çağımızın asıl felsefi açmazı burada başlıyor.

Yapay zekâ çağında unutulma hakkı, dijital hafızanın sınırları ve insanın geçmişiyle yeniden barışabilme özgürlüğü, giderek daha fazla önem taşıyan bir tartışmanın merkezinde bulunuyor.

Dijital hafıza: İnsan neden unutmaya ihtiyaç duyar?

İnsan hafızası kusurludur ve tam da bu yüzden insancıldır. Unutmak bir eksiklik değil, bir arınma, bir nefes alma alanıdır. Oysa dijital dünya, hafızayı kusursuzlaştırarak bizi bu nefes alanından mahrum bırakıyor. Telefonumuzdaki eski bir fotoğrafı, yıllar önce atılmış bir mesajı silmek istediğimizde ekranda beliren o soğuk “Emin misiniz?” sorusu, aslında yalnızca bir veri kümesini değil, eski bir ***”ben”***i silmeye çalıştığımızı yüzümüze vuruyor. Geçmişin un ufak olmasına, zamanla şekil değiştirmesine izin vermeyen, belleği donduran bir sistemle karşı karşıyayız. Dijital dünyada geçmiş, öğütülüp hamur olmuyor; sivri köşeleriyle, ilk günkü katılığında, herkesin dokunabildiği bir vitrinde sonsuza dek sergileniyor.

Borges ve Dostoyevski: Unutamamanın yükü

Borges’in “Bellek Funes” öyküsündeki Funes’i düşünün. Funes, her şeyi hatırlayan ama hiçbir şeyi unutamayan bir adamdır. Gördüğü her ayrıntı, duyduğu her ses zihninde eksiksiz olarak durur. İlk bakışta bir üstünlük gibi görünen bu durum, Funes için dayanılmaz bir yüktür. Çünkü o, hafızasındaki hiçbir şeyi öğütemez. Her yaprağı bütün olarak hatırladığı için hiçbir ağacı göremez. Düşünmek için unutmak, yani detayları un ufak etmek gerekir. Bugünün yapay zekâsı, bir bakıma Funes’in bedensiz hâlidir. Her yaprağı bilir, her sesi kaydeder, her cümleyi saklar. Ama insanın o acıyı yoğurarak kurduğu derin anlam dünyasını, sezgisel boşlukları, affedişleri bilmez. Algoritma bize “Her şeyi ilk günkü gibi sakladım” der. İnsan ise “Ben onu çoktan başka bir şeye dönüştürdüm” demek ister.

***Dostoyevski’nin “Yeraltından Notlar”***ındaki adam da geçmişini un ufak edemeyenlerdendir. O adam, geçmişte yaşadığı küçük bir aşağılanmayı, bir bakışı yıllarca zihninde katı bir taş gibi evirip çevirir. Hatırladıkça kendini yer, hatırladıkça yeni bir öfke üretir. Onun trajedisi, kendi hafızasıyla baş edememesidir. Dijital dünya da bugün eski bir yorumu, eski bir tartışmayı aniden karşımıza çıkararak bizi sürekli kendi karanlık dehlizimize, o yeraltına çağırıyor. Bir bildirim, yıllar önceki bir kırgınlığı; bir “anı” hatırlatması, kapanmış bir yarayı ilk günkü keskinliğiyle yeniden açıyor. Zindanın anahtarı cebimizde, ama algoritmalar o kapıyı sürekli aralıyor.

Orwell’den günümüze: Dijital hafıza ve iktidar

Orwell’in “1984”’ünde unutmak, iktidarın elinde bir silahtı; sistem, hoşuna gitmeyen geçmişi “hafıza deliğine” atarak yok ederdi. Bugün ise bambaşka bir paradoks yaşıyoruz: Dijital iktidar artık unutturmuyor, hiç unutmuyor. Geçmişin bir veri yığını olarak sürekli canlı tutulduğu bu dünyada, hafıza deliğinin olmaması bile yeni ve korkutucu bir iktidar biçimi. Üstelik kimin neyi saklayacağına, geçmişimizin hangi parçasının “görünür” kalacağına biz değil; platformlar, yapay zekâlar ve şirketler karar veriyor. Unutamayan, geçmişini kendi elleriyle yoğuramayan bir toplumun iyileşmesi, yas tutması ve yeni bir sayfa açması giderek imkânsızlaşıyor.

Yapay zekâ çağında unutulma hakkı

Burada ince bir çizgi var: Unutmak, inkâr etmek değildir. Yaşanan haksızlıkları, acıları ya da suçları yok saymak demek de değildir. Asıl mesele, insanın kendi geçmişiyle barışabilmesi, o katı hatıraları un ufak edip yarına dair yeni bir umut mayalayabilmesidir. Hukuk dünyasındaki “unutulma hakkı” tartışmaları da bu yüzden sadece teknik değil, varoluşsal bir önem taşıyor. Yapay zekâ çağında teknolojiyi reddetmek değil mesele; onu insan doğasına, insanın bu “öğütme ve dönüşme” ihtiyacına uygun hâle getirmektir. Bizi biz yapan şey, bütün verilerimizin toplamı değil; seçebildiklerimiz, silebildiklerimiz ve yeniden şekillendirebildiklerimizdir.

Bir çocuğun elindeki silgiyi düşünün. Çocuk, yanlış çizdiği çizgiyi silerken üzülmez; aksine yeni bir çizgiye, yeni bir ihtimale yer açar. Bizim dijital hafızamız ise silinmeyen, geçmişi hep aynı katılığında yüzümüze vuran bir ekran gibi. Oysa insanın en güzel tarafı, elindeki o un ufak olmuş geçmişten yeni bir “kendi” yaratabilmesidir. Bazen silmek, affetmektir. Bazen o ağır taşı öğütüp hamur etmek, insan olmaktır. Ve bu çağda en çok ihtiyacımız olan şey, her şeyi kusursuzca hatırlayan bir dünyaya karşı, unutabilme ve yeniden şekillenebilme hürriyetimizi geri kazanmaktır.

Emre YILDIRIM
Sosyolog