Sınava Çocuk mu Giriyor, Aile mi?

Böyle bir evi mutlaka görmüşsünüzdür. İçinde herkes her zamankinden daha alçak sesle konuşur, televizyon seyrek ve kısa açılır, misafirler «bir ara artık» diye çağrılır. Buzdolabının kapağında bir program asılıdır ve yemekle ilgili değildir. Test kitabı yığınları vazolardan yüksektir. Bu evde sınava çocuk hazırlanır – ama onun takvimiyle herkes yaşar.

Büyük günün burada birkaç adı var: LGS – liseye geçiş, TYT ve AYT – üniversite yolu. Adı çok, ev tek. O evde yine büyük gün prova edilir ve prova yıllar sürer.

Böyle bir evde hayat duraklatılır. Taşınma konuşması sınavdan sonra. Büyükanneye yolculuk sınavdan sonra. Tadilat, yeğenin düğünü, çoktan bitmesi gereken bir tartışma – hepsi sonra. Bu evde sınav bir olay değildir. Bir dönemdir. Yıllar sonra aile kendi tarihini şöyle bölecek: sınavdan önce ve sınavdan sonra.

LGS, TYT ve AYT dönemlerinde sınav stresi, yalnızca öğrencinin değil, bütün ailenin gündelik hayatını etkileyebiliyor.

Ailenin beşinci üyesi

Sınavın sofrada kendi sandalyesi vardır. Ailenin yazın nereye gideceğine (hiçbir yere), ne zaman yatılacağına (son testten sonra) ve akşam yemeğindeki havaya (deneme nasıl geçtiyse) o karar verir. Anne, okuldaki günü sorduğundan daha sık çözülen soru sayısını sorar. Ortanca çocuğun kaçıncı sınıfta olduğunu hatırlamayan baba, geçen yılın taban puanını hatırlar.

Sınavı kimse aileye üye yazmadı. Kendisi kaydoldu: kurslarla, faturalarla, anlayışlı bir sessizlikle – «şşş, bizim çocuk sınava hazırlanıyor».

Böyle bir evde bir de birincisinden sonra başlayan ikinci bir okul vardır. Kurs, özel ders, hafta sonu deneme sınavları. Çocuğun cumartesisi bir yetişkinin pazartesisinden daha sıkı planlanmıştır. Pazar, cumartesinin analizi içindir.

Deneme bu sistemde bir alıştırma değil, bir kehanettir. Kahve falı gibi ona bakılarak yorum yapılır: puan yükseldiyse evde bayram, düştüyse evde sessizlik ve herkes parmak uçlarında yürür. Çocuk kuralları çabuk öğrenir: onun sonucu, evin havasıdır.

İlk giden hobiler olur

Sınava hazırlanan evde önce fazlalıklar kısılır. Futbol – sonra. Gitar – sonra. Resim, dans, koro – hepsi «sonra dönersin». Mantık anlaşılır: günün saatleri aynı, görevler daha çok. Ama dikkat edin, ilk ne gider: insanı insan yapan şeyler. Geriye testle ölçülen kalır.

«Sonra dönersin» böyle bir evin en iyimser vaadidir. Bazen dönülür. Çoğu zaman dönülecek yer kalmamış olur: beceri soğumuş, arkadaş grubu dağılmış, ilgi beklemeye dayanamamıştır. İki yıl sadece sınava hazırlanan bir çocuk, sınavdan sonra bazen boş bir akşamı neyle dolduracağını bilmez.

Puan sorusu

Destek ve baskı benzer sözlerle konuşur, asıl tuzak da budur. Destek «Nasılsın?» diye sorar. Baskı «Kaç?» diye sorar. Kaç soru çözdün, kaç puan aldın, kaç gerekiyor. İki soru arasında tek kelime var ama çocuk onları hatasız ayırt eder: birincisinde onunla ilgileniliyordur, ikincisinde sonucuyla.

Bundan kimsenin kastetmediği bir sonuç çıkarabilir: bu evde sevgi, deneme sonuçlarına göre porsiyonlanıyordur. Bu bir varsayımdır, hüküm değil. Ama çocuklar bizden izin almadan sonuç çıkarır ve o sonuçları sonra çürütmek zordur.

Başka bir etki de olabilir: kötü haberler eve gelmez olur. Çocuk kurnaz olduğundan değil – koruduğundan. Yüzünden herkesin keyfinin kaçacağı bir eve kırık notu niye getirsin?

Kıyas tablosu

Bu hikâyede ayrı bir spor dalı da kıyaslamadır. Meslektaşın oğlu çoktan bir üst seviyede çözüyor. Kuzenin kızı geçen yıl kazandı. İyi ailelerin çocuklarının her zaman alıntılanacak bir rakamı vardır. Çocuk bu tabloyu dinler ve kendi tablosunu yapar; orada henüz birinci değildir.

Kıyaslama motivasyon sanılır. Oysa başka bir şey söyler: sen başka çocuklarla aynı satırda değerlendiriliyorsun ve o satır ortak. Senin gelişimin orada görünmez, görünen sadece başkasınınki. Buna yetişkinler motivasyon der. Çocuğun kendi içinden ne dediğini ise kimse sesli duymaz.

Evin sözlüğü

Bir hazırlık yılında ev yeni kelimelerle donanır: net, yüzdelik dilim, taban puan, kontenjan. Bu kelimelerle sorulur, bu kelimelerle teselli edilir. Bunların bir form tadı vardır ve ev sohbeti o tadı kapar. Bir an gelir, çocuk fark edebilir ki kendisi hakkında da artık formun diliyle konuşuluyor: «dikkatli olmaya başladı» denmiyor, «netlerini artırdı» deniyor. Dil dürüsttür: neyi ölçüyorsak onunla anlatırız.

Ebeveyn projesi

Bu hikâyenin bir de görünmez ikinci vardiyası var. Çocuk, kendi geleceğini başkalarının yarım kalmış hayalleriyle paylaşır: anne ya da babadan biri okuyamamış, biri istediği yerde okuyamamış, biri nerede olabileceğini hep bilmiştir. Şimdi ailenin ikinci bir şansı var ve o şans sırada oturuyor.

Çocuk bu sözleşmeyi imzalamadı. Ama seziyor: sonuçlarına sadece okulda bakılmıyor. Düğündeki akrabalar puandan hava durumu gibi bahseder. Başarı aile haberi olur. Başarısızlık – aile sessizliği.

Ortaya herkesin içine bir şey koyduğu bir sırt çantası çıkar. Çocuk onu okula, kursa, denemeye taşır – içinde kendisine ait bir şeyler de olduğunu hatırlarsa ne iyi.

Ebeveynler neden korkar?

Dürüstlük adına: bu hikâyedeki ebeveynler kötü adam değil. Bildikleri tek yolla koruyorlar. Onların hafızasında iyi hayata giden bilet tam olarak böyle görünüyordu: okudun – kurtuldun. İkinci bir bilet görmediler. Baskıyı iktidar hırsından yapmıyorlar. Başka bir dil bulamamış bir sevgiden yapıyorlar.

Ve çocuktan az feda etmiyorlar: kendi akşamlarını, tatil yerine kursları, bekleme modunda yılları. Dışarıdan görünüp içeriden görünmeyen şudur: sınav evinde kimse kendi hayatını yaşamıyor. Herkes tek bir ortak hayatı yaşıyor ve o hayat sonradan başlayacak.

Dışarıdan bir bakış

Ben buna dışarıdan bakıyorum ve Türkiye’ye kendi okulunu anlatacak değilim. Bir test uğruna duraklatılmış evler, geleceğin puanla dağıtıldığı pek çok ülkede var. Ama burada büyük günün özellikle ağır bir adı var – gelecek. Kelime çok ağırlık taşıyor.

Bir gözlem daha, sonuçsuz. Burada çocuklardan söz eden sohbetlerde hemen emek kelimesi belirir. Bu kadar emek verilmiş bir çocuk, bedeli bilmemezlik edemez. Soru şu: o bedeli kim, hangi sesle söylüyor.

Küçükler izliyor

Evde daha küçük çocuklar varsa, sınavın seyircileri de var demektir. Küçük olan görür: bütün sevgi, bütün fısıltı, tabaktaki bütün meyveler – test çözene. O henüz sınava girmiyor ama evin nasıl kurulduğunu şimdiden öğreniyor: evde bir başrol var ve ona başarılarla çıkılıyor. Sıra ona geldiğinde bu dersle ne yapacağı, sesli pek sorulmayan bir sorudur.

İşe yarayabilecekler

Talimat değil – dört gözlem. «Kaç»tan önce «nasılsın» diye sormak: soruların sırası zaten bir mesaj. Haftada bir akşam, sınav kelimesinin yetişkinler dahil herkese yasak olması: çocuğun aday olmadığı bir toprağı kalmalı. Aşikâr görüneni sesli söylemek: «başaramazsan da seni seviyoruz». Sesli söylenmeyen aşikâr, hanesine yazılmaz. Ve sesli bir B planı düşünmek: ailenin ikinci bir senaryosu olduğunu bilen çocuk, birinciye daha rahat gider.

Sonuç günü

Bu dönemin bir de yargı günü vardır ve alenidir. Sonuç telefon ekranına düşer ve bütün akraba onu neredeyse aynı anda öğrenir. Sonra ev iki senaryoya ayrılır. Birinde – telefonlar, tatlı, akrabaya anlatmalar. Diğerinde – sınavdan önceki sessizliğin aynısı, ama artık anlayışlı değil. Çocuk onu doğru okur: sessizlik de bir nottur.

İki senaryoda da daha az konuşulan bir an vardır: tercih listesi. Liseler ve üniversiteler bir sütuna dizilir ve o sütunda çocuğun geleceği bazen başkasının el yazısıyla yazılır: «bunu yukarı koy, daha prestijli». Belki öyledir. Ama orada okuyacak olan biz değiliz.

Sınav bitince

Büyük gün kısadır: sırada birkaç saat. Sonra eve televizyon, misafirler ve sıradan sohbetler döner ve ortaya çıkar ki insanlar yıllarca çoğunlukla puanlardan bahsetmiştir. Yeniden konuşmayı öğrenmek, konu tek başına kalmadan önce başlarsa iyi olur.

Yerleştikten sonra böyle bir evde başka türlü bir sessizlik olur. Yıllarca «kaç» diye sorulan insana birden kimse bir şey sormaz. «Peki sen bunu istiyor musun?» sorusu müfredatta yoktu. Onun için de ilk soran biri gerekir.

Ben ebeveynlere çocuklarını nasıl seveceklerini söylemiyorum: sevginin tek bir ders kitabı yok. Ben başka bir şey soruyorum. Bütün ev onun puanlarından bahsederken çocuk ne duyuyor? «Bize başarılı lazımsın»ı duyuyorsa, bu bir çocukluk. «Bize her hâlinle lazımsın»ı duyuyorsa – başka bir çocukluk. Ve sınava, ne de olsa, ikisi de giriyor.

Yelena Diana Dobrovolskaya
Türkiye’de Yabancı Medya Temsilcisi | RusTurkey.com Gazetecisi