EYT’de Bir Gün Fark, Yıllarca Bekleyiş: Kademeli Emeklilikte Çözüm Prim Günü mü?

Türkiye’de emeklilik sistemi, uzun yıllardır çalışanların en fazla tartıştığı konuların başında geliyor. Özellikle 2023 yılında yürürlüğe giren Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesi, önemli bir kesimin emeklilik beklentisini karşılarken kapsam dışında kalan çalışanlar açısından yeni bir adalet tartışmasını da beraberinde getirdi.

Bugün milyonlarca insanın gündeminde aynı soru bulunuyor: Bir günlük sigorta başlangıç tarihi farkı, emeklilikte yıllarca beklemeyi gerektirmeli mi?

Bu soruya cevap ararken yalnızca kanun maddelerini değil; çalışanların ödediği primleri, çalışma sürelerini ve sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliğini de birlikte değerlendirmek gerekiyor.

Kademeli emeklilik nedir, kimleri ilgilendiriyor?

Kademeli erken emeklilik, çalışanların emeklilik yaşının ve emeklilik şartlarının belirli ölçütlere göre aşamalı biçimde düzenlenmesini ifade eder.

Türkiye’de bu kavram özellikle 9 Eylül 1999 ile 30 Nisan 2008 tarihleri arasında ilk kez sigortalı olan çalışanlar açısından gündeme gelmektedir.

Temel amaç, 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigortalı olanların EYT kapsamında yaş şartı olmadan emekli olabilmesi ile sonraki tarihlerde işe başlayanların daha ileri yaşlarda emekli olabilmesi arasındaki farkı azaltmaktır.

Örneğin sigorta başlangıcını esas alan bir kademeli emeklilik düzenlemesi yapılması durumunda 1999 yılında sigortalı olan bir kişi daha erken, 2000 yılında sigortalı olan biraz daha geç, 2001 yılında sigortalı olan ise bir sonraki aşamada emekli olabilecek şekilde bir geçiş takvimi oluşturulabilir.

Böyle bir modelde herkesin aynı yaşta emekli olması yerine, sigorta başlangıcına göre aşamalı bir geçiş öngörülür.

Ancak burada üzerinde durmamız gereken başka bir konu daha var: Emeklilik hakkının belirlenmesinde esas alınması gereken ölçüt yalnızca ilk sigorta giriş tarihi mi olmalıdır, yoksa kişinin fiilen çalışarak tamamladığı prim günleri de belirleyici hâle getirilmeli midir?

Bana göre asıl tartışılması gereken konu budur.

EYT’de bir günlük fark neden tartışılıyor?

2023 yılında kabul edilen EYT düzenlemesiyle 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigortalı olan çalışanlara, gerekli sigortalılık süresi ve prim şartlarını yerine getirmeleri hâlinde yaş şartı aranmadan emekli olabilme imkânı sağlandı.

Ancak 9 Eylül 1999 ve sonrasında işe başlayanlar bu düzenlemenin dışında kaldı.

Örneğin 8 Eylül 1999 tarihinde sigorta başlangıcı bulunan bir çalışan, gerekli koşulları sağladığında EYT kapsamında emekli olabilirken 9 Eylül 1999 tarihinde ilk kez sigortalı olan bir çalışan aynı haktan yararlanamıyor.

İkinci çalışan için mevcut emeklilik yaş şartları devam ediyor. 9 Eylül 1999 ile 30 Nisan 2008 arasında ilk kez 4/a kapsamında sigortalı olanlarda genel olarak kadınlar için 58, erkekler için 60 yaş şartı bulunuyor. Buna prim günü ve sigortalılık süresine ilişkin diğer koşullar da eşlik ediyor.

Dolayısıyla işe giriş tarihleri arasında yalnızca bir gün bulunan iki kişinin emekliliğe hak kazanacağı tarihler arasında, kişisel koşullarına bağlı olarak çok uzun süreler oluşabiliyor.

İşte kademeli emeklilik talebinin temelinde bu durum bulunuyor.

Çalışanların itirazı, EYT kapsamında emekli olanların haklarının geri alınmasına yönelik değil. Aynı veya benzer çalışma sürelerine sahip kişilerin emeklilik koşulları arasındaki keskin farkın daha adil bir geçiş modeliyle azaltılmasını istiyorlar.

Bu talepler doğrultusunda Emeklilikte Tarihe Takılanlar adıyla dernekleşen ve Kademeli Emeklilik Federasyonu çatısı altında örgütlenen vatandaşlar, yaşadıkları sorunun çözülmesini talep ediyor.

Aynı prim, farklı emeklilik tarihi: Çalışma hayatındaki eşitsizlik

Emeklilikteki tarih ayrımı yalnızca gelecekte alınacak emekli aylığını ilgilendirmiyor. Çalışanların bugünkü ekonomik ve sosyal hayatını da etkiliyor.

Aynı yaşta, aynı işyerinde ve benzer görevlerde çalışan iki kişiyi düşünelim.

Bu kişilerden biri gerekli şartları tamamlayarak emekli olabiliyor ve emekli aylığı almaya başlıyor. Diğeri ise prim günlerini doldurmuş olsa bile yaş şartını beklemek zorunda kalabiliyor.

Emekli olan kişi, koşulları uygun olduğunda aylığını alırken çalışmaya devam edebiliyor. Emekli olamayan kişi ise hem geçimini sağlamak hem de gelecekteki emeklilik hakkını korumak için çalışma hayatında kalmaya ihtiyaç duyuyor.

Bu durum bazı işyerlerinde ücret, sigortalılık ve istihdam tercihleri bakımından farklı sonuçlar doğurabiliyor.

İşveren açısından maliyet hesabı önemliyken çalışan açısından düzenli gelir, sosyal güvence ve gelecek kaygısı belirleyici oluyor.

Elbette her işyerinde aynı sorun yaşanmıyor. Ancak çalışanların dile getirdiği bu farklılıkların incelenmesi ve çalışma hayatına etkilerinin değerlendirilmesi gerekiyor.

Burada temel soru şu:

Emeklilik hakkını belirlerken yalnızca kişinin sigortalı olduğu ilk günü mü dikkate alacağız, yoksa yıllarca çalışarak ödediği primleri de daha güçlü bir ölçüt hâline mi getireceğiz?

Önerim: Prim günü dolan kademeli emekli olsun

Bir ekonomist ve yeminli mali müşavir olarak benim önerim, emeklilik sisteminde prim ödeme gün sayısının daha belirleyici bir ölçüt hâline getirilmesidir.

Sigortalıların yaşlılık aylığına hak kazanma koşulları, yalnızca ilk sigorta giriş tarihine bağlı kalınmadan, gerekli prim gün sayısını tamamladıkları tarih esas alınarak kademeli biçimde yeniden düzenlenmelidir.

Böylece uzun yıllar boyunca çalışan ve prim yükümlülüklerini yerine getiren vatandaşların emeklilik beklentisi daha öngörülebilir bir sisteme bağlanabilir.

Prim gününü daha erken tamamlayan çalışanların emekliliğe geçişi de buna göre aşamalı olarak planlanabilir.

Buradaki amaç, sosyal güvenlik sisteminin bütün koşullarını bir anda ortadan kaldırmak değil; çalışanın sisteme yaptığı katkıyı ve tamamladığı prim günlerini adaletli biçimde değerlendiren yeni bir model oluşturmaktır.

Çünkü emeklilik yalnızca belirli bir yaşa ulaşmak değil, aynı zamanda yıllarca süren çalışmanın ve ödenen primlerin karşılığını almaktır.

Elbette böyle bir düzenlemenin uygulanabilmesi için gerekli prim gün sayısı, geçiş dönemleri, aylık bağlama koşulları ve SGK üzerindeki mali etkiler ayrıntılı biçimde hesaplanmalıdır.

Sosyal güvenlikte adalet ile mali sürdürülebilirlik birlikte düşünülmeli

Emeklilik sisteminde yapılacak her değişiklik, yalnızca bugün emekli olmak isteyenleri değil, hâlen çalışanları ve gelecekte sisteme katılacak gençleri de ilgilendiriyor.

Bu nedenle sosyal güvenlikte adalet arayışı ile mali sürdürülebilirliği birbirinden ayırmak doğru olmaz.

Yeni bir kademeli emeklilik modelinin SGK’ya getireceği yük, prim gelirleri, emekli aylığı ödemeleri ve çalışan-emekli dengesi üzerinden değerlendirilmelidir.

Ancak maliyet hesabı yapılması, çalışanların dile getirdiği eşitsizlik taleplerinin göz ardı edilmesi anlamına da gelmemelidir.

Devletin görevi, sosyal güvenlik sistemini mali bakımdan güçlü tutarken vatandaşın adalet beklentisine de cevap verebilmektir.

Bugün çalışanların önemli bir bölümü emeklilik şartlarını önceden bilmek ve çalışma hayatını buna göre planlamak istiyor. Sürekli değişen kurallar ya da keskin tarih ayrımları, vatandaşın sisteme duyduğu güveni olumsuz etkileyebiliyor.

Bu nedenle hazırlanacak bir düzenlemenin açık, anlaşılır, hesaplanabilir ve uzun vadeli olması gerekiyor.

Kademeli emeklilikte çözüm ertelenmemeli

Türkiye’de emeklilik konusu yalnızca SGK mevzuatının teknik bir başlığı olarak görülmemelidir. Bu mesele, çalışanların aile hayatını, gelecek planlarını, işgücü piyasasını ve ekonomik güven duygusunu doğrudan ilgilendiriyor.

EYT düzenlemesiyle önemli bir kesimin yaşadığı sorun çözüme kavuştu. Ancak düzenlemenin dışında kalan çalışanların dile getirdiği emeklilikte tarih ayrımı tartışması devam ediyor.

Bir vatandaşın emeklilik hakkının belirlenmesinde yıllarca ödediği primlerin, çalışma süresinin ve sosyal güvenlik sistemine yaptığı katkının daha fazla dikkate alınması gerektiğine inanıyorum.

Bu nedenle prim gün sayısının tamamlandığı tarihi esas alan, aşamalı geçiş hükümleri bulunan ve mali etkileri hesaplanmış bir kademeli emeklilik modelinin değerlendirilmesini öneriyorum.

Çalışma hayatındaki adalet duygusunu güçlendirmek, sosyal güvenlik sistemine duyulan güveni de güçlendirecektir.

Çünkü emeklilikte asıl mesele yalnızca takvimde hangi gün işe başladığımız değil, o takvim boyunca ne kadar çalıştığımız ve ne kadar prim ödediğimizdir.

Bir günlük tarih farkının yıllarca süren bir bekleyişe dönüşmesini tartışırken çözümü de emeğin ve primin karşılığında aramalıyız.

YMM Emin KAYA
Ekonomist – Yeminli Mali Müşavir