Gökyüzü Gibi Bir Şey Bu Çocukluk

Bir okulun sınıfında, bir garın bekleme salonunda, bir fotoğrafın köşesinde… Geçmiş bazen hiç ummadığımız yerde karşımıza çıkıyor. Kültür ve sanat gündeminden birbirinden farklı beş haber, bana aynı şeyi düşündürdü: Koruduğumuz şeylerin hayatımızda bıraktığı izleri de yaşatabiliyor muyuz?

Seksen yaşında bir profesör, yıllar önce okuduğu okulun kapısından yeniden giriyor. Diyarbakır’daki Ziya Gökalp İlkokulunda eski fotoğraflarına bakıyor. Bir süre sonra ağlamaya başlıyor.

Haberde beni durduran, okulun 111 yıllık geçmişinden önce bu ayrıntı oldu. İnsanın seksen yaşında dönüp kendi çocukluğuyla karşılaşması… Fotoğraftaki çocuğu herkes görebilir. Ama o fotoğrafa bakan adam, yıllar önce orada bıraktığı bir şeyi de görüyordur. Neyi, bilmiyoruz. Bilmek zorunda da değiliz.

Okul hâlâ açık. Çocuklar hâlâ ders görüyor. Bir binayı yaşatmanın güzel tarafı bu: Duvarlarını korurken içinde yeni seslere de yer açmak.

Bir garın bekleyişi

Kültür ve sanat gündemindeki bir başka gelişme, Haydarpaşa ve Sirkeci garlarıyla ilgili yeni planlardı. İlk etapların 2027’de hizmete açılması hedefleniyor. Haydarpaşa’ya kütüphane, sergi alanları, atölyeler ve arkeoloji müzesi; Sirkeci’ye göç müzesi düşünülüyor. Ulaşım işlevlerinin de korunacağı belirtiliyor.

İstanbul’da bir garın önünden geçince insan yalnız taş binayı görmez. Kimi ilk defa şehre gelmiştir, kimi son kez uğurlanmıştır. Bir trenin saatiyle bir ailenin hayatı aynı yerde kesişmiştir.

Yeni kültür alanları elbette değerli olabilir. Yine de aklımdaki soru başka: Sergi salonuna giren insan, oranın bir gar olduğunu hâlâ hissedebilecek mi? Bir zamanlar valiz taşıyanların bıraktığı iz, yeni işlevin içinde yaşayabilecek mi?

Bunların cevabını proje tamamlandığında, mekânın içinde dolaşırken daha iyi anlayacağız.

Fotoğrafın ikinci hayatı

Karaköy Palas’ta açılan “Müşterek” sergisi, İstanbul Photo Awards’ta ödül kazanmış haber fotoğraflarını bir araya getiriyor.

Haber fotoğrafının tuhaf bir kaderi vardır. Çekildiği gün acildir, ertesi gün yerini başka habere bırakır. Sonra yıllar geçer, aynı kare bir sergi duvarında karşımıza çıkar. Artık yalnız o gün ne yaşandığını merak etmeyiz. Fotoğraftaki insanın sonrasında ne yaşadığını da düşünürüz.

Ben bir görüntüye yıllar sonra döndüğümde çoğu kez çekim sırasında önemsemediğim bir ayrıntıya takılırım. Arka planda duran biri, boş bir sandalye, pencereye çevrilmiş bir baş… O gün haberin kalabalığında kaybolan şey, yıllar sonra en çok o karede konuşur.

Belgeselcinin borcu

Boğaziçi Film Festivali’nin programında belgesellerin de yer alması beni ayrıca ilgilendiren gelişmelerden biriydi.

Yıllar boyunca farklı şehirlerde, farklı evlerde insanların hayatlarını kaydettim. Kamerayı kapattıktan sonra yanımda kalan şey çoğu zaman büyük bir olay olmazdı. Birinin konuşmadan önce verdiği ara, masadaki elleri, anlatmakta zorlandığı bir çocukluk hatırası kalırdı.

Belgeselin kıymetini burada buluyorum. Adı tarih kitaplarına geçmeyecek insanlar, kendi sesleriyle bir dönemi anlatır. Onlar konuşurken aslında bir mahallenin, bir mesleğin, belki de kaybolmak üzere olan bir hayat biçiminin izini duyarsınız.

Eşyanın eve dönüşü

Kültür ve Turizm Bakanlığının ABD’den iadesi sağlanan 100 kültür varlığını İstanbul Arkeoloji Müzelerinde tanıtması da aynı dönemin dikkat çekici haberlerindendi. İade süreçlerinde eski fotoğraflar, arşiv belgeleri ve bilimsel analizlerden yararlanılıyor.

Bu bilgi bana çok şey söylüyor. Bir zamanlar birilerinin çektiği fotoğraf, tuttuğu kayıt, sakladığı belge, yıllar sonra bir eserin nereden geldiğini gösterebiliyor. Bugün sıradan görünen bir kayıt, yarının en güçlü deliline dönüşebiliyor.

Bir eser geri geldiğinde iş bitmiyor. Nerede üretildiği, kimlerin elinden geçtiği, hangi hayatın parçası olduğu da anlatılabilmeli. Yoksa vitrinde güzel bir nesne görürüz, geçmişiyle tanışamayız.

Hiçbir yere gitmeyen çocukluk

Bütün bu haberlerin içinden aklım dönüp dolaşıp Diyarbakır’daki o profesöre gidiyor. Bir okul, iki gar, fotoğraflar, belgeseller, geri dönen tarihî eserler…

İnsanlık, geçmişinden geriye kalanları koruyabilmek için ne çok uğraşıyor. Binaları onarıyoruz, eşyaları ait oldukları topraklara getiriyoruz, eski görüntüleri kurtarıyoruz.

Peki, insan kendi geçmişini nereye koyuyor?

Düşünsenize… Seksen yaşına gelmişsiniz. Hayat sizi kim bilir nerelerden geçirmiş. Okumuşsunuz, çalışmışsınız, yaşlanmışsınız. Takvimler değişmiş, insanlar değişmiş, şehirler değişmiş. Bir gün çocukluğunuzun geçtiği sınıfa giriyorsunuz.

Ve karşınızda eski bir fotoğraf.

İnsan bazen seksen yıl yaşar da sekiz yaşındaki hâliyle karşılaşmaya hazırlıklı olamaz.

Edip Cansever ne güzel söylemiş: “Gökyüzü gibi bir şey bu çocukluk, hiçbir yere gitmiyor.”

Doğrusu, insanın aklına türlü şey geliyor. Zaman dediğimiz o mağrur efendi, her şeyi alıp götürdüğünü sanıyor. Oysa bir okul sırası, eski bir fotoğraf, tanıdık bir kapı çıkıyor karşısına, bütün hesabı bozuluyor.

Seksen yaşındaki profesörün gözyaşlarını düşününce, insanın içinden şöyle geçiyor:

Meğer biz çocukluğumuzu geride bırakıp büyümüyormuşuz. Çocukluğumuz da bizimle birlikte yaşlanmadan geliyormuş.

Mehmet Arif Önalan
Görüntü Yönetmeni, Belgeselci, Fotoğrafçı