Video Çekmek mi, Yardım Etmek mi?

Sahneyi hayal edelim: Yolun ortasında bir insan yere yığılıyor. Sıradan bir öğle telaşı, durak, kalabalık. Bir sonraki saniye havaya kalkan bir telefon. Bir el değil. Eller sonra kalkacak, tabii kalkarsa.

Bu sahnenin milliyeti yok. Onu İstanbul’da, Ankara’da, İzmir’de görebilirsiniz ve dürüst olalım: Moskova’da, Kiev’de, Berlin’de de aynen böyle görünüyor. Bu kimsenin hastalığı değil, kimsenin karakter özelliği de değil. Bu çağın refleksi. Ama madem burada yaşıyoruz, gelin bu refleksin burada nasıl işlediğine bakalım.

Kamera bazen bir kanıttır, bazen bir koruma

Kendim için tatsız bir şeyi baştan söyleyeyim: Çekimin ciddi bir savunması var. Yokmuş gibi davranmak saçma olur.

Video bir kanıttır. Kaç dava, sırf birinin elinde kayıt olduğu için yerinden oynadı: Kazada kimin haklı olduğu, “yanlış anlaşıldım” denilmeden önce ne söylendiği. Kamerasız söz söze karşı kalır. Kameralı geriye bir kayıt kalır. Boşuna değil: Kalkan bir telefon bazen bir yetkili üzerinde gazeteci sorusundan daha etkilidir.

Video aynı zamanda bilme hakkıdır. Nice önemli olay insanlara tam da böyle ulaştı: Biri yanı başında duruyordu ve çekiyordu.

Ve son olarak dürüst bir itiraz. Çeken herkes hareketsiz kalmıyor. Kişi ambulansı çoktan aramış olabilir ve şimdi elinde telefonla onu bekliyor olabilir. Elleriyle yardım etmeyi beceremediği ve zarar vermekten korktuğu için soruşturma için çekiyor olabilir. Böyle de oluyor. Kalkan bir telefona otomatik olarak “ilgisizlik” teşhisi koyamazsınız.

Bazen kamera bizzat müdahaleye dönüşür. Bir saniye önce insanları duymayan saldırgan, birden objektifi duyar: Çekildiğini fark eder ve bu onu durdurur. “Seni görüyoruz” demenin bir yolu olarak kayıt da bir koruma biçimidir ve bazen güçsüzün elindeki tek yoldur. Bunların hepsi doğru ve akılda dürüstçe tutulmalı.

Kamera neden yardım etmekten daha kolay geliyor?

Şimdi ikinci taraf. O daha ağır.

Türk haberleri bu tür olayları düzenli olarak gösteriyor: Yolda bir kaza, aracın içinde ya da asfaltta yaralı biri, çevresinde telefonlu insanlar. “Yardım etmek yerine video çektiler” başlıklarda tekrar tekrar beliren bir cümle. Artık neredeyse ayrı bir köşe. Ve her seferinde altında aynı soru: Neden kimse yaklaşmadı?

Cevap tatsız. Kamera rahat bir roldür. Başkasının felaketinin yanında durmak korkutucu ve gariptir: Ya daha kötü yaparsan, ya hesap vermen gerekirse, ya ellerinle ne yapacağını bilmiyorsan. Telefon bunların hepsini tek hareketle çözer. Artık meraklı değilsin, sen “kaydediyorsun”. Neredeyse bir görev. Hatta hazır bir mazereti bile var: Meraktan değil, hakikat için. Çok rahat bir görev. Maaşı sıfır, sorumluluğu sıfır, dahil olma hissi tam.

Bu işin meslektaşları da var: Kalabalık etkisi. Etrafta yirmi kişi olduğunda herkes düşünür: Biri kesin aramıştır. Yirmi kişi bunu aynı anda düşünür. Ambulans ise aranmamıştır, çünkü “biri” hiç kimsedir. Kamera burada düşünmeye yardım etmez, durmaya yardım eder.

Şimdi bu görevin asıl kusuru. Kamera ambulans çağırmaz. Kamera insana “Dayan, yardım geliyor” demez, oysa bazen tam da bu sözler insanı doktorlara kadar götürür. Bunların hepsini sadece eller ve ses yapabilir. Ama onlar o kritik dakikalarda meşgul: Bir el telefonu tutar, diğer el ilk ele onu daha düz tutmasında yardım eder.

Başkasının felaketi ne zaman içeriğe dönüştü?

Meraklı kalabalık elbette hep vardı. Her kavganın, her kazanın etrafında elli yıl önce de bir halka oluşurdu. Fark tek bir yerde: O zaman halkadan bir insan eve eli boş giderdi. Şimdi malzemeyle gidiyor. Başkasının felaketinin etrafında durmanın bir ganimeti oldu ve ganimet varsa hırs da neredeyse oradadır. Bu yeni bir motivasyon ve yardımın aleyhine çalışıyor: Müdahale eden kareyi kaybediyor.

Haber merkezleri ve haber sayfaları tanık görüntülerini memnuniyetle alır, izleyiciler de onları sonuna kadar izler. Elinde telefon olan kişi bugün sadece bir tanık değil, potansiyel bir tedarikçi. Talep refleksi doğurur: Önce çek, sonra bakarız. “Bunu neden çektin?” sorusuna giderek daha sık dürüst bir cevap geliyor: Lazım olur.

Konuşulmayan ayrı bir konu: Bu video sonra nereye gidiyor? Sohbet gruplarına, akışa, haberlere. Hâli kötü olan insan bir videoya dönüşüyor. Onun en kötü otuz saniyesini tanımadığı insanlar birbirine yolluyor, bazen okumamanın daha iyi olduğu yorumlarla. “Hakikat için kaydediyorum” çok hızlı “Bak ne yakaladım”a dönüşüyor. Kanıt ile eğlence arasındaki sınırın nereden geçtiğine herkes sessizce, oracıkta, saniyeler içinde karar veriyor. Ve çoğu zaman yerde yatanın lehine değil.

Önce 112, sonra kamera

Bir korku daha duyuyorum, dürüst insanlar dile getiriyor: “Ya yardım edersem ve sonra benden hesap sorulursa?” Bu tür kaygılar dolaşıyor ve korkutuyor. Ama ayıralım. Sözü edilen yardım kahramanlık değil, meslek değil. Yardım çağırmak, yeri bildirmek, işini yapanlara engel olmamak. Bunun için ne cesaret ne hazırlık gerekir.

Demek ki “çekmek mi, yardım etmek mi” tartışması yanlış kurulmuş. Doğru soru “mi” değil, doğru soru “hangi sırayla”.

Önce yardım, sonra kayıt. Önce 112’ye telefon, sonra mantıklıysa kamera. Kanıtı kaydetmek faydalı, itiraz yok. Ama kayıt ilk adımı ortadan kaldırmaz. Ve kalkan bir telefon tek başına seni katılımcı yapmaz. Katılımcı, müdahale edendir. Geriye kalanlar iyi optikli seyircilerdir.

Eller yardım etmeyi bilmiyorsa, herkesin bildiği bir asgari var: Aramak, adresi söylemek, işini yapanlara engel olmamak. Hatta yüksek sesle sorulan “Ambulans çağrıldı mı?” bile bir eylemdir. Kalabalığı seyir koltuğundan sokağa geri döndürür.

Ve son olarak çok basit bir test. Asfaltta yatanın siz olduğunuzu hayal edin. Etrafınızda eller kalkıyor. O ellerde ne görmek istersiniz: Az sonra içine düşeceğiniz bir ekran mı, yoksa 112’yi tuşlayan parmaklar mı?

Cevap önceden belli. Geriye onu sadece kendimize uygulamak kalıyor.



Yelena Diana Dobrovolskaya
Türkiye’de Yabancı Medya Temsilcisi | RusTurkey.com Gazetecisi